MAGIA KATARKTYCZNA

Magia katarktyczna. Typ ten do pewnego stopnia uzupełnia i jednocześnie rozszerza zasięg magii apotropeieznej poprzez włączenie do dzia­łania nowych środków obronno-profilaktycz- nych. Człowiek poruszający się wśród przeróż­nych przedmiotów i znajdujący się w różnych sytuacjach jest poddany — według magicznego światopoglądu — stałym działaniom sił sprzy­jających i sił wrogich, sił dobrych i sił złych. Aby więc spotęgować działanie sił dobrych, umożliwić im pełny dostęp do siebie, a odsunąć siły złe, należy od czasu do czasu poddać się oczyszczeniu. Konstrukcja myślowa tego typu magii może opierać się na bardzo prostym ro­zumowaniu: człowiek brudzi się, musi się więc myć, aby ten brud usunąć. Magia katarktyczna zaleca właśnie obrzędy oczyszczania od złych wpływów, szkodliwych kontaktów. Zaleca ry­tualne, obrzędowe obmycie (podobne czyni po­dobne, woda zmywa wszelki brud, zmywa więc i zło wszelakiej w tym i złe siły), kontakt z og­niem, okadzanie, puszczanie krwi, post, zaży­wanie środków przeczyszczających, odurzających itp.Magia katarktyczna najbardziej bezpośrednio łączy się z religią, występuje we wszystkich prawie znanych nam religiach histerycznych.Oprócz już wymienionych czterech typów magii aktywnej i dwóch typów magii ochronnej mamy jeszcze do czynienia z magią werbalną i magią ewokacyjną. Są to typy magii pośred­niej. Częściowo wchodzą one do grupy typów aktywnych, a częściowo do typów ochronnych.

OPTYMISTYCZNY NASTRÓJ

Optymis­tycznie nastraja działającego, sugerując mu, że większość działań pośrednich może także być skuteczna. Magia partycypacyjna oddziały wu je nie na sam obiekt, a na jego tranaponenita — no­siciela, częściej zaś na jego zastępcę (substytut). Typ ten zbliża się w dużej mierze do magii kon­taktowej i mutacyjnej.Wspólną cechą omówionych czterech typów magii jest dążenie do przeniesienia różnymi spo­sobami ukrytej siły magicznej na obiekt Wcią­gnięty w krąg zainteresowania. Są to typy magii aktywnej, a nierzadko magii agresywnej. Zada­nie ich polega na sprowokowaniu działania, na przyspieszaniu procesu naturalnego.W odróżnieniu od tych czterech typów ma­gii następne, do których teraz przejdziemy, cha­rakteryzują się raczej cechą obronną, pasywną, profilaktyczną. Celem tych praktyk jest nie prowokowanie, lecz zapobieganie, powstrzymy­wanie działania siły magicznej lub też jej od­pędzanie, odgradzanie się od niej. Tak więc po­niższe typy reprezentują magię ochronną. Magia apotropeiczna. Ten typ magii najbar­dziej jaskrawo wyraża charakter obrony. Zada­niem działań magii apotropeicznej jest odpędza­nie sił szkodliwych, niedopuszczanie do zbliże­nia z nimi. Treścią magiii apotropeieznej są przede wszystkim różnego rodzaju amulety, ta­lizmany, gesty, dźwięki odstraszające, dym, ogień jako środek oczyszczający, różnorodne magiczne linie zamykające przestrzeń, także koła (np. kredowe koło). Do magii apotropeicz- nej wchodzą także liczne zakazy i nakazy.

DZIAŁANIE I ODDZIAŁYWANIE

Magia inicjacyjna. Typ magii zbliżony do typu imitacyjnego i kontaktowego. Celem zabie­gu jest zapoczątkowanie, wprowadzenie pierw­szej fazy akcji. Obiekt, proces oczekiwany znaj­duje się daleko w przestrzeni bądź w czasie. Rozwijanie się akcji i efekt końcowy następują na skutek oddziaływania przestrzennoczasowe- go, np. pierwszy dzień, pierwszy klient, pierw­sze wrażenie, pierwsze życzenie noworoczne. Ogólnie moglibyśmy określić działania związane z tym typem magii jako magię dobrego począ­tku. Jaki poniedziałek, taki cały tydzień. Kto w piątek skacze, ten w sobotę płacze. Barbary po lodzie (wodzie), Boże Narodzenie po wodzie (lodzie). Nie pożyczaj 1 stycznia (Nowy Rok), bo cały rok będziesz tkwił w długach, itd., itp. Przypominam sobie jeden ze zwyczajów wesel­nych. Po usadowieniu młodych za stołem zwią­zano nogi ich krzeseł wstążką, co miało inicjo­wać więź pary młodych na całe życie.Ogólnie charakteryzując ten typ magii może­my powiedzieć: jaki początek, taki przebieg i koniec. Faza wyjściowa, początkowa rzutuje na dalszy tok działania, rozwoju, postępowania, za­chowania.Magia partycypacyjna. Typ ten opiera się na przejawie myślenia archaicznego, polegającego na przypisywaniu różnym przedmiotom czy zja­wiskom tych samych właściwości oraz sił ma­gicznych. Działanie i oddziaływanie człowieka na przedmioty nie zawsze może odbywać się bez­pośrednio. Typ ten więc ułatwia postępowanie według założeń wynikających z rozszerzonego traktowania wszechzwiązku rzeczy.

SPOTYKANE WŚRÓD MŁODZIEŻY

Ilustracją tego ty­pu magii niech będzie często spotykany wśród młodzieży szkolnej zwyczaj podkładania książki pod poduszkę (głowę). Wiedza zawarta w podrę­czniku ma przejść do głowy na skutek kontaktu głowy z książką. Jeśli chcesz zaszkodzić — brzmi jedna z recept magii negatywnej — swe­mu przeciwnikowi, zdobądź ścinek jego paznok­cia, włos, ślad stopy itp. lub przedmiot będący w stałym kontakcie z nim: część ubioru, przed­miot użytku osobistego. Mając _te nieodzowne środki zabiegu magicznego możesz oddziaływać na nie, a poprzez nie na ich właściciela.„Prawo” funkcjonujące w tego rodzaju za­biegach głosi: jeśli dwie rzeczy, przedmioty, pozostawały kiedykolwiek w kontakcie ze sobą, to po chwilowym zerwaniu tego kontaktu utrzymuje się nadal między nimi związek ma­giczny, który można wykorzystać w działaniu magicznym. Działając na jedno z ogniw wywiera się wpływ na drugie ogniwo dzięki uprzedniemu połączeniu, kontaktowi. Magia imitacyjna. Ten typ magii określany jest często w literaturze przedmiotu jako magia naśladowcza lub homeopatyczna. W działaniu magicznym naśladuje się, imituje to, czego się pragnie, czego się oczekuje. Wywoływacz desz­czu (sprowadzacz) podczas zabiegu magicznego naśladuje grzmot bijąc np. w bęben; współtowa­rzysząca mu osoba skrapla wysuszoną ziemię wodą. Oboje naśladują (imitują) maturalny stan pory deszczowej tak przez nich oczekiwany. U podstaw tego typu działania leży „prawo”, które głosi, że podobne czyni podobne. W za­biegach tego typu osiągnięty stan przypomina przyczynę prowokującą oczekiwany skutek.

TYPY MAGII

Ciało ofiary,którego nigdy się nie -ukrywa, po pewnym cza­sie umieszcza się w widocznym miejscu tak, aby -zostało odnalezione. Mimo to usiłuje się sprawić -wrażenie, że ‚zgon nastąpił iw wyniku wypadku.Przy okazji omawiania magii negatywnej słów kilka należy powiedzieć o magii stosowa­nej w czasach średniowiecza i nieco później.’ Chrześcijaństwo utożsamiło magię negatywną z czarownictwem, czarami i czarownicami i wy­jaśniało ją jako system praktyk związanych z kultem szatana, złego ducha. Chodziło m. in.o   to, by zdeprecjonować wszystko to, co nie było związane iz religią oficjalną. Nie przeszka­dzało to jednak tym samym, którzy prześlado­wali magię, posługiwać się nią w zabiegach egzoreyzmów.Historia czarownictwa, prześladowań cza­rownic, procesów o czary w Europie jest nie­zmiernie barwna i bogata, pozostawiamy ją jednak na uboczu naszych rozważań.Wśród wielości i różnorodności zabiegów ma­gicznych możemy wyróżnić następujące typy: magia kontaktowa, imitacyjma, inicjacyjna, partycypacyjna, apotropeiczna, katarktyczna, werbalna, ewoikacyjna.Magia kontaktowa. Najprostszy typ magii, najbardziej rozpowszechniony i najczęściej spo­tykany w kulturach ludowych. Istotą tego typu działania jest bezpośredni kontakt (stąd nazwa typu) źródła siły lub jej transponenta (nosiciela) z tym obiektem, na który chce się oddziaływać, przekazać siłę oddziaływania.

PRAKTYKI MAGII NEGATYWNEJ

Czarownik w zasadzie cieszy się autoryte­tem gromady lub też budzi lęk iw przypadku,
jeśli jest czarownikiem zła. Czarownik cieszy się niekiedy większym znaczeniem i autoryte­tem niż wódz plemienia, obcuje bowiem — we­dług przekonania współplemieńców — z przod­kami, siłami magicznymi oraz duchami.Większość społeczeństw traktuje uprawianie magii negatywnej jako przestępstwo. Surowo karze tych, którzy parają się praktykami nale­żącymi do magii negatywnej, stosując nawet często karę śmierci.Praktyki magii negatywnej w niektórych kulturach są okrutne. Skorzystajmy z informa­cji zaczerpniętej z książki angielskiego podróż­nika J. Guńthera: Afryka od wewnątrz.  Autor donosi, że od roku 1895 na terenie Basuto stwierdzono dokonanie około stu mordów zwią­zanych z magią negatywną (czarną). Szesnaście z nich miało miejsce w 1951 roku. Ofiarą jest zwykle ktoś mało znaczący. Wódz, jak się zda­je — pisze Gunther — nigdy nie zabija dru­giego wodza. Jeśli potrzebuje talizmanu, z któ­rego pomocą chce pokonać swego rywala, spo­rządza go z osoby trzeciej, absolutnie niewinnej. Gorzej nawet, ofiarą jest często krewny albo przyjaciel mordercy. Widocznie w takich przy­padkach moc talizmanu potęguje się przez ten fakt, że osoba zamordowana należy do rodziny mordercy. Morderstwo jest zawsze starannie ułożone i wykonane. Kawałki ciała muszą być wycięte, kiedy ofiara jeszcze żyje. Po zabiegu musi umrzeć lub należy ją dobić.

POTĘPIENIE FORMY DZIAŁANIA

Czyż jednak w takich przypadkach można potępiać tę formę działania, czy można mieć pretensje do społecznego san­kcjonowania czynności negatywnej. Czyż sami nie pochwalamy wielu’ praktyk współczesnych związanych z wojną wyzwoleńczą, traktując ją rzecz jasna jako zło konieczne.Magia negatywna może być uprawiana nie tylko w sposób świadomy, z góry zaplanowany. Może się także realizować żywiołowo, niezależ­nie od czyniącego zło. Na przykład, na skutek przekroczenia tabu (zakazu) używania słów- „nosicieli” zjawisk negatywnych — jednym słowem przekraczanie zasady: „nie wywołuj wilka z lasu”. W tych wypadkach lud zabezpie­czając się przed nieświadomym wywoływaniem szkodliwego zjawiska stosuje reguły ochronne, powołując do życia magię ochronną i profilak­tyczną. Wraz ze specjalizacją zawodową w społe­czeństwie pojawiają się zawodowi realizatorzy magii, zawodowi oddziaływacze na rzeczywi­stość realną i pozorną. Każdy obszar ma swego specjalistę. Istnieją dwa typy zawodowców. Zwykły czarownik- lub znachor — postać pozy­tywna — zwany także przez niektóre ludy „sza­manem”, sprowadza na społeczność wszystko to, co jest dobre. Jest on pośrednikiem między człowiekiem a siłami magicznymi, duchami, w bliskich stosunkach z siedliskami mocy wsze­lakiej. Czarownik zła — zły duch gromady często obmierzła figura zarówno w sensie mo­ralnym, jak i zewnętrznie, sprowadza wszystko zło. Bywa om wzywany do szkodzenia innym — tak obcym, jak i sąsiadom.

MAGIA NEGATYWNA

De­finiując magię negatywną — podobnie jak to czyniliśmy z magią pozytywną — możemy po- wiedzieć, że wszystko to, co jest swoją dzia­łalnością skierowane przeciwko interesom spo­łecznym i za pomocą czego pragnie się wyrzą­dzić szkodę człowiekowi pojedynczemu lub ca­łej zbiorowości, nazywamy magią negatywną.U podstaw magii negatywnej leży prawdo­podobnie pojawienie się takich społecznych po­laryzacji jak „my” i „oni”, „ja” i „ty”, „swoi” i „obcy”, które w sferze świadomości, a za­tem i w życiu codziennym, praktycznym, rodzi­ły wartościowanie układów, postaw przyjaźni i nieprzyjaźni, sympatii i antypatii, pożądania i zazdrości. Ten obszar magii można plastyczniej okre­ślić jako magię śmierci, cierpienia lub choroby. Praktyki, zabiegi i formuły zaklęć, celem któ­rych było sprowadzenie dajmy na to nieuro­dzaju, bezpłodności, kalectwa, choroby i śmier­ci — oto typowe przykłady magii negatywnej. Nie zawsze jednak tak łatwo udaje się przepro­wadzić granicę rozdzielającą jeden obszar od drugiego. Bywa i tak, że pewne praktyki magii negatywnej są akceptowane przez daną spo­łeczność, a przez to zaliczane do obszaru magii poizytywnej. Takie warianty występują wtedy, gdy dane praktyki negatywne isą skierowane przeciwko wrogowi. Posłużmy się przykładem zaczerpniętym z magii .wojennej. Agresywny zabieg przebicia strzałą przeciwnika schema­tycznie przedstawionego ma rysunku bądź w po­staci kukły ma w konsekwencji osłabić prze­ciwnika rzeczywistego.

OBSZARY I TYPY MAGII

Definiując magię pozytywną powiemy tak: wszystko ito, co sprzyja danej społeczności, co jest przez nią aprobowane, co nie godzi w inte­resy jednostki jako członka kolektywu lub całej zbiorowości, jest magią pozytywną. Na przykład: magiczny zabieg zapewniający pomyślność po­lowania zabezpieczą jednocześnie i automa­tycznie prawidłowy byt jednostki i kolektywu; rytualny taniec rozgrywany w celu sprowadze­nia deszczu ma -spowodować prawidłowy roz­wój roślin, a więc także zabezpieczyć byt czło­wieka zależnego od rolnictwa. Do magii pozy­tywnej zaliczamy także zabiegi lecznicze, ochronne i profilaktyczne.Magia pozytywna rozgrywa się w świetle dziennym, iw jej .działaniu uczestniczy w za­sadzie iwiększość społeczności, która bądź to sama rozgrywa obrzęd magiczny, bądź też wspo­maga działania osoby wyspecjalizowanej (cza­rownika).Magia pozytywna dała początek wiedzy i za­lążek organizacji pracy. Była tą formą su­biektywnego oddziaływania, oddziaływania pod­miotowego, oddziaływania człowieka na przy­rodę, dzięki której nagromadzono tak wiele do­świadczenia empirycznego i interpretacyjnego utrwalonego iw świadomości zbiorowej i prze­kazywanego poprzez tradycję.W procesie historycznego rozwoju magii, od­działywania na nią innych rozwijających się form świadomości — totemizmu, a szczególnie animizmu —(wyodrębniły się dwa nurty od­działywania na rzeczywistość.  Nurt bezpośred­niego oddziaływania i nurt oddziaływania po­średniego, o których szerzej powiemy w roz­dziale o źródłach magii. Magia negatywna jest przeciwieństwem magii pozytywnej. Celem jej jest szkodzenie in­nym, osiąganie czegoś poprzez szkodzenie.

FORMA ZAKLĘĆ

Zaklęcia występują najczęściej w formie wierszowanej, tradycyjnie przekazywanej z po­kolenia na pokolenie;zaklęcie może być odczytywane, wygła­szane, śpiewane bądź też szeptane;zaklęciu zazwyczaj towarzyszy wiele róż­nych elementów, ina przykład podczas zama­wiania osoby towarzyszące nie mogą głośno rozmawiać; „zamawiacz” musi przestrzegać sze­reg zakazów: nie kontaktuje się ze spotkanymi na drodze, nie ogląda się za siebie itd. Podda­jący się zażegmywaniu musi w nie wierzyć, nie wolno mu rozpowiadać, co się działo pod­czas zamawiania;zaklęcie jest tajemną częścią magii. Zna­ne jest ono tylko tym, którzy ją uprawiają.Środkom, czynnościom i zaklęciom — Iskładowym częściom magii — towarzyszy zawsze nastawienie psychiczne. W magicznym działa­niu nie to jest ważne, co się czyni, lecz to, co się chce osiągnąć. A więc w działaniu magicz­nym występuje moment sugestii, tak ważny w tych operacjach, w których człowiek nie jest pewny rezultatu, a cała osobowość jest zaanga­żowana w akcję.Ze (Względu na funkcje społeczne magię może­my podzielić na dwa wielkie obszary: na obszar magii pozytywnej, iziwanej często w literaturze etnograficznej magią białą, oraz na obszar ma­gii negatywnej — zwanej często magią czarną. U podstaw tego podziału na obszary leży kryte­rium pożytku i [szkodliwości, jakie mogą wynik­nąć z tego lub innego działania magicznego. Zdajemy sobie sprawę ze względności pojęć: „pożytek” i „szkoda”. To, co może być pożyt­kiem dla jednego, okazać się może szkodą dla drugiego.